در جلسه هماندیشی فرهنگ عمومی آذربایجان، از میراث فرهنگی تا زیست معاصر، که با حضور جمعی از صاحبنظران، اساتید دانشگاهی، پژوهشگران و فعالان فرهنگی در اتاق بازرگانی تبریز برگزار شد، موضوعاتی همچون حفاظت از بازار تاریخی تبریز، جایگاه شعر و ادبیات آذربایجان، نوزایی فرهنگی، اهمیت زبان مادری و ضرورت بهرسمیتشناختن تنوع فرهنگی جامعه مورد بحث و بررسی قرار گرفت.
به گزارش روابط عمومی اتاق بازرگانی تبریز، فیروز راد، جامعهشناس و استادیار دانشگاه، نیز در سخنانی با موضوع «تأملی در سرشت و سرگذشت فرهنگ» اظهار کرد: در کنار بازار تجاری که پیشتر درباره آن صحبت شد، باید به بازار فرهنگ نیز توجه کنیم؛ چراکه فرهنگ نیز مانند سایر حوزهها نیازمند جریان تبادل، تولید و عرضه است.
وی در ادامه با اشاره به ریشه و معنای واژه فرهنگ گفت: واژه فرهنگ از نظر ریشهشناختی با مفاهیمی همچون پرورش و کشاورزی ارتباط دارد. همانگونه که کشاورزی با کاشت بذر و پرورش آن سروکار دارد، فرهنگ نیز با پرورش استعدادها، تواناییها و ظرفیتهای انسانی مرتبط است.
این جامعهشناس افزود: به همین دلیل، در گذشته واژه فرهنگ با مفاهیمی همچون آموزش، پرورش، معرفت و دانش نیز به کار میرفت و حتی در دورهای به جای اداره آموزش و پرورش، از عنوان اداره فرهنگ استفاده میشد و به معلمان نیز فرهنگی میگفتند.
راد در تعریف فرهنگ بیان کرد: فرهنگ شبکهای گسترده و پیچیده از باورها، ارزشها، هنجارها، الگوها، نظامهای معنایی و نمادین و همچنین ابزارها، ادوات و تأسیساتی است که به دست انسان ساخته شده و در طول تاریخ شکل گرفته، انباشته شده و از نسلی به نسل دیگر انتقال یافته است.
وی با اشاره به سه ویژگی اساسی فرهنگ اظهار کرد: به باور من، فرهنگ دارای سه ویژگی مهم است؛ نخست اینکه فرهنگ همگانی است، دوم اینکه در عین برخورداری از جنبههای اجباری، جنبههای اختیاری نیز دارد و سوم اینکه همزمان با برخورداری از ثبات، همواره در حال تغییر و تحول است. شناخت این ویژگیها برای جامعه ما اهمیت بسیاری دارد.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه فرهنگ در جوامع مختلف جلوههای متفاوتی پیدا میکند، افزود: هر جامعهای برای برقراری ارتباط، زبان، نهادها، نظام آموزشی، خانواده، اقتصاد، دین و هنر خاص خود را دارد. این پدیدهها در همه جوامع وجود دارند، اما شکل و جلوه آنها در هر جامعه متفاوت است. از همین موضوع میتوان به مفاهیمی همچون تکثر فرهنگی، چندگونگی و نسبیگرایی رسید.
راد ادامه داد: پذیرش تکثر فرهنگی به معنای نفی تعصب، قشریگری و ظاهربینی است. فرهنگ را باید همچون رنگینکمانی از تفاوتها و تنوعها دید، نه پدیدهای یکدست و تکرنگ. از همینجا ضرورت رواداری، مدارا، تساهل و احترام به تفاوتها مطرح میشود.
وی با اشاره به آیه ۱۳ سوره حجرات گفت: در قرآن کریم نیز بر همین موضوع تأکید شده است؛ آنجا که خداوند میفرماید انسانها را از زن و مرد آفریده و به گروهها و ملتهای مختلف تقسیم کرده است تا یکدیگر را بشناسند. بنابراین، تفاوتهای فرهنگی و قومی نباید به ابزاری برای برتریجویی و تفاخر یک گروه بر گروه دیگر تبدیل شود.
این جامعهشناس در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به تنوع فرهنگی در ایران اظهار کرد: به اعتقاد من، فرهنگ ایرانی از سه مؤلفه اصلی فرهنگ ملی، فرهنگ مذهبی و فرهنگ مدرن تشکیل شده است و هر سه این مؤلفهها در شکلگیری هویت فرهنگی جامعه ایران نقش دارند.
وی افزود: بخشی از فرهنگ ما در جلوههایی همچون نوروز و سنتهای ملی نمود پیدا میکند، بخش دیگری ریشه در فرهنگ اسلامی و مذهبی دارد و مؤلفه سوم نیز فرهنگ مدرن است که در جریان ارتباطات تاریخی، تجاری و فرهنگی ایران با جهان غرب شکل گرفته و گسترش یافته است.
راد با اشاره به تحولات تاریخی ایران در حدود ۱۲۰ سال گذشته تصریح کرد: در این دوره، سه جنبش و تحول بزرگ را میتوان در ارتباط با این مؤلفههای فرهنگی بررسی کرد؛ انقلاب مشروطه که با مفاهیمی همچون آزادی، حریت، عدالت و قانونگرایی و تحت تأثیر اندیشههای مدرن شکل گرفت؛ نهضت ملی شدن صنعت نفت که بر ارزشهای ملی تکیه داشت و انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷ که بر پایه مؤلفههای مذهبی و دینی شکل گرفت.
وی در پایان تأکید کرد: جامعه ایران برای رسیدن به سعادت، آرامش و آسایش، راهی جز بهرسمیتشناختن این سه مؤلفه فرهنگی و پذیرش هواداران و حاملان آنها ندارد. باید میان فرهنگ ملی، مذهبی و مدرن رابطهای متوازن و متعادل برقرار شود؛ چراکه بخش مهمی از شکافها و اختلافات اجتماعی امروز، ریشه در نادیدهگرفتن این تنوع و نبود توازن میان جریانهای فرهنگی دارد.
نوزایی فرهنگی به معنای حذف گذشته نیست
اصغر ایزدی جیران، مردمشناس، نویسنده و استادیار دانشگاه، نیز با موضوع نوزایی فرهنگی گفت: به نظر من، مفهوم فرهنگ عمومی هنوز آنگونه که باید در جامعه جا نیفتاده است.
وی ادامه داد: نوزایی فرهنگی به این معنا نیست که فرهنگ گذشته را کنار بگذاریم و حذف کنیم یا بهطور کامل آن را تغییر دهیم؛ بلکه باید بتوانیم فرهنگ گذشته را با شرایط جدید پیوند بزنیم و از دل آن، شکلهای تازهای از فرهنگ را متولد کنیم.
این مردمشناس اظهار کرد: در تاریخ گذشته ما ظرفیتهای بسیار مهمی وجود دارد که میتوانند زمینهساز شکلگیری جلوههای جدید فرهنگی باشند. نمونه این نوزایی را میتوان در احیای بناهای تاریخی و تبدیل برخی فضاهای قدیمی، از جمله یخچالهای تاریخی، به کافهها و فضاهای فرهنگی جدید مشاهده کرد.
ایزدی جیران با اشاره به ظهور گونههای جدید فرهنگی افزود: شکلگیری سبکها و جریانهای تازه، مانند رپ ترکی، نمونهای از این تحولات و بازآفرینی فرهنگی است که نشان میدهد فرهنگ میتواند در عین حفظ ریشههای خود، شکلهای جدیدی پیدا کند.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع زبان مادری پرداخت و گفت: یکی از مطالبات مهم در حوزه فرهنگ و زبان مادری این است که نگاه امنیتی به فرهنگ کنار گذاشته شود و زمینه برای امنیتزدایی از حوزه فرهنگ فراهم شود.
این استاد دانشگاه همچنین بر ضرورت اصلاح ساختارهای اداری تأکید کرد و افزود: برای تحقق نوزایی فرهنگی، باید تغییراتی در فرهنگ اداری ایجاد کنیم. متأسفانه آذربایجان در برخی زمینهها با پژوهشگریزی مواجه است و این مسئله مانعی در مسیر شناخت و توسعه ظرفیتهای فرهنگی منطقه به شمار میرود.
بازار تاریخی تبریز؛ نماد پایداری هویت شهری در گذر قرنها
اکبر تقیزاده، معمار و مرمتگر و چهره ماندگار میراث فرهنگی، در این نشست با اشاره به اهمیت حفاظت از بازار تاریخی تبریز اظهار کرد: موضوع حفاظت از بازار تاریخی تبریز را بررسی خواهیم کرد و باید به این پرسش پاسخ دهیم که چگونه حفاظت از یک اثر تاریخی میتواند زمینهساز حفاظت از دیگر آثار تاریخی نیز باشد.
وی با بیان اینکه بازار تبریز سازهای دیرپا و بخشی از هویت تاریخی این شهر است، افزود: وقتی از تبریز بهعنوان شهری دیرپا سخن میگوییم، منظور شهری است که از گذشتههای دور وجود داشته و حیات تاریخی خود را در طول قرنها حفظ کرده است.
تقیزاده با اشاره به استمرار فعالیت بازار تبریز در دورههای مختلف تاریخی تصریح کرد: این بازار حیات خود را تا دوره قاجار ادامه داد و پس از زلزلهای که بخشهای گستردهای از تبریز را ویران کرد، بار دیگر فعالیت خود را از سر گرفت.
وی با اشاره به اقدامات انجامشده برای احیای بازار تاریخی گفت: برای تأمین آجرهای مورد نیاز بازار، دو کوره آجرپزی در تبریز ایجاد کردیم. همچنین هیئت امنای بازار انتخاب شد و سرمایههای انسانی برای مدیریت و احیای این مجموعه تاریخی به میدان آمدند.
این معمار و مرمتگر ادامه داد: در کنار سرمایه انسانی، بهتدریج سرمایه اجتماعی نیز در بازار شکل گرفت؛ مفاهیمی همچون اعتماد، مشارکت و احساس امنیت تقویت شد و در نهایت رضایت عمومی و رونق فعالیتهای تجاری را به دنبال داشت.
شعر و ادبیات آذربایجان نباید قربانی تقابلهای فرهنگی شود
خسرو سرتیپی، شاعر، پژوهشگر و فعال فرهنگی، نیز در این نشست با اشاره به مبحث شعر و ادبیات آذربایجان اظهار کرد: شعر آذربایجان آنگونه که شایسته است، هنوز جایگاه خود را در جامعه پیدا نکرده است؛ چراکه وقتی نام شعر آذربایجان به میان میآید، بسیاری تنها شهریار را میشناسند، در حالی که ادبیات آذربایجان چهرههای برجسته دیگری همچون صراف، نباتی و فضولی را نیز در خود جای داده است و شهریار تنها یکی از بزرگان این عرصه به شمار میرود.
وی با تأکید بر ضرورت شناخت و معرفی همه ظرفیتهای ادبی آذربایجان افزود: باید در جامعه به این درک برسیم که همانقدر که حافظ را دوست داریم، میتوانیم نباتی را نیز دوست داشته باشیم. نباید عدهای از این موضوع برداشت نادرستی داشته باشند یا با ایجاد تقابل میان شاعران و ادبیات فرهنگهای مختلف، از آب گلآلود ماهی بگیرند.
سرتیپی تأکید کرد: دوست داشتن فضولی و نباتی به معنای دوست نداشتن حافظ نیست؛ ادبیات و شعر نباید به عرصه تقابل و مرزبندیهای بیمورد تبدیل شود.
آلبوم تصاویر جلسه هماندیشی فرهنگ عمومی آذربایجان